Бэлчээрийн хамтын менежмент

Говь-Алтай аймаг Дэлгэр сумын
“Сэрх Дэлгэрэх“ бэлчээр ашиглагчдын холбоо /СБАХ/
Тэргүүн Д.Одонбаатар Утас 99759269
 
Дэлгэр  сум.ньБаруун захаараа Тайшир сум, хойд захаараа Завхан аймгийн Шилүүлстэй  сум, Зүүн захаараа Баянхонгор аймгийн Хүрээмарал, Бууцагаан   сумд, урд захаараа Чандмань, Бигэр сумдтай тус тус  хилэлдэг. аөба
Тус сум нь нийт 662506.8га газар нутагтай бөгөөд үүнээс ХАА- н газар – 660394.8га , хот тосгон , бусад суурины газар – 290.0га , зам шугам сүлжээний газар – 415га , ойн сан бүхий газар –120га , усны сан бүхий газар – 1287га ,Улсын тусгай хэрэгцээний газар –0га тус тус эзэлж байна. /2007 он/
Дэлгэр сум нь 2009 оны жилийн эцсийн  байдлаар 1000 тэмээ, 3850 адуу, 1402 үхэр, 56656 хонь, 95716 ямаа нийт 158624  толгой мал тоолуулсан байна. 

Говь-Алтай аймаг Бигэр сумын
“Бигэрийн ирээдүй “ бэлчээр ашиглагчдын холбоо /СБАХ/
Тэргүүн Б.Болдбаатар Утас 99156449
Бигэрсум.ньАлтайн нурууны  хойд, Хөх сэрхийн нурууны өвөр хэсэгт орших  бөгөөд Баруун захаараа Халиун сум, хойд захаараа Тайшир, Дэлгэр  сумд, Зүүн захаараа Чандмань  сум, урд захаараа Цогт, Эрдэнэ сумдтай тус тус  хилэлдэг.
Тус сум нь 382623.0га газар нутагтай бөгөөд үүнээс ХАА- н газар – 351733.0га , хот тосгон , бусад суурины газар – 760.0га , зам шугам сүлжээний газар – 227  га , ойн сан бүхий газар –1771га , усны сан бүхий газар – 932га ,Улсын тусгай хэрэгцээний газар – 27200га тус тус эзэлж байна. /2007 он/
            Бигэр сум нь 2009 оны жилийн эцсийн  байдлаар 1447 тэмээ, 2681 адуу, 2572 үхэр, 20968 хонь, 59007 ямаа нийт 86675  толгой мал тоолуулсан байна. 

Говь-Алтай аймаг Алтай сумын
“Аж Мянганы Хөгжил “ бэлчээр ашиглагчдын холбоо /СБАХ/
Тэргүүн Д.Гэрэлтуяа Утас 99068853
 
Алтай  сум.ньГовь-Алтай  аймгийн Баруун урд  захад орших  бөгөөд Баруун захаараа Бугат сум, хойд захаараа Төгрөг, Цээл сумд, Зүүн захаараа Цогт  сум, урд захаараа Хятад улстай тус тус  хилэлдэг. Хилийн гарцтай сумын нэг юм Алтай сум нь Улаанбаатар хотоос 1365 км, аймгийн төвөөс 360 км алсдагдсан.
Тус сум нь 2025612.0га газар нутагтай бөгөөд үүнээс ХАА- н газар – 866292.2га , хот тосгон , бусад суурины газар – 1173.6га , зам шугам сүлжээний газар – 357  га , ойн сан бүхий газар –306430га , усны сан бүхий газар – 92га ,Улсын тусгай хэрэгцээний газар –851211.2га тус тус эзэлж байна. /2007 он/
Алтай сум нь 2009 оны жилийн эцсийн  байдлаар 2095 тэмээ, 1874 адуу, 879 үхэр, 12556 хонь, 52316 ямаа нийт 69720  толгой мал тоолуулсан байна. 
Дөрвөн багийн 552 өрхийн 2152 хүн амтай, Хөдөлмөрийн насны 1270 хүн байгаагаас  эмэгтэй 556, ажил эрхлэгч 1070, ажилгүйчүүдийн түвшин 5,6% байна.
“Аж мянганы Хөгжил“ сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо нь 2010 оны 01 –р сарын 01 нд байгуулагдсан .  Удирдах зөвлөл 5 – хүний бүрэлдэхүүнтэй. Сумын бэлчээрийн менежментийг сайжруулах, малчдын амжиргааг дээшлүүлэх зэрэг үйл ажиллагааг явуулж байна.   Нутаг дэвсгэрт үндэслэгдсэн малчдын өөрийгөө удирдах байгууллагын анхан шатны нэгж болох бэлчээр ашиглалтын хэсгийг сумын малчид, орон нутгийн удирдлага, мэргэжилтнүүдийн  оролцоотой   552 өрхийн малчдыг хамруулсан  долоон  бэлчээр ашиглагчдын хэсэг зохион байгуулан БАХ-н ахлагчид хяналтын зөвлөлийг сонгон БАХ-ын дотоод журам, БАХ-ын дундын сангийн журмыг хэлэлцүүлэн батлуулж баталгаажуулсан байна.
Бун, БАХ-н Өрхүүд хамтран Уртын голын 3га хадлангын талбайг хашиж хамгаалсан,Алтай хайрхан БАХ-н өрхүүд тариатын 1га газрыг, Халба хайрхан БАХ-н өрхүүд хайчын1 га газрыг, Модон-Овоо БАХ-н өрхүүд элстийн 1га газрыг ӨвөрцарамБАХ-н өрхүүд баян-өндөрийн 1га газрын,Алтан тоонт хэсэг Талбулагийн 1га газрын тус тус хашиж хамгаалж хадлан авсан.мөн Алтан тоонт бах-н өрхүүд1.6га талбайд арвай ,буудай тариалсан.Бун бах-н 6 өрх 267кг гар тэжээл бэлтэгсэн.
Бэлчээр ашиглагчдын хэсгүүд байгуулагдсанаар малчид өөрсдөө хамтран бэлчээр ашиглах хамгаалах талаархи төлөвлөгөөгөө боловсруулж, Газар зохион байгуулалтын 2011 оны төлөвлөгөөнд тусгах саналуудыг сумын ИТХ-аар хэлэлцүүлсэн байна.

Баянхонгор  аймаг Баянговь сумын
“ Цаст цагаан уул“ бэлчээр ашиглагчдын холбоо
Тэргүүн Б.Эрдэнэбилэг
Утас 99012667

Баянговь сум нь өөрийн аймгийн Баянцагаан, Баян­лиг, Шинэжинст, Богд, Жинст сумд, Өмнөговь аймгийн Гурвантэс, Сэврэй сумтай хиллэдэг. Газар зүйн байршлаараа Баянхонгор аймгийн баруун өмнөд хэсэгт оршдог, бүхэлдээ говийн бүсэд багтна.
Тус сум нь 466159 га газар нутагтай бөгөөд үүнээс ХАА-н газар – 424691га, хот тосгон, бусад суурины газар – 231  га, зам, шугам сүлжээний газар – 268  га , ойн сан бүхий газар – 3882га, усны сан бүхий газар – 60 га, Улсын тусгай хэрэгцээний газар – 37027га тус тус эзэлж байна.
Баянговь сум нь 2010 оны жилийн эцсийн  байдлаар 1775 тэмээ, 1592 адуу, 487 үхэр, 9203 хонь, 71476, ямаа нийт 84533 толгой мал тоолуулсан байна. 
“Цаст цагаан уул“ сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо нь 2010 оны 01-р сарын 01-нд байгуулагдсан.  Удирдах зөвлөл 5 – хүний бүрэлдэхүүнтэй. Сумын бэлчээрийн менежментийг сайжруулах, малчдын амжиргааг дээшлүүлэх зэрэг үйл ажиллагааг явуулж байна. Сумын малчид, орон нутгийн удирдлага, мэргэжилтнүүдийн  оролцоотой 773 өрхийн малчдыг хамруулсан таван бэлчээр ашиглагчдын хэсэг зохион байгуулж ажиллаж байна.
Сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо байгуулагдсанаар Баянговь сумын малчдыг нэгтгэн зохион байгуулж,   бэлчээрийг зүй зохистой  ашиглах, хамгаалах, нөхөн сэргээхталаар төлөвлөгөө боловсруулан, улирлын бэлчээрийн хил зааг тогтоох, бэлчээрийг ашиглах хамгаалах талаар дагаж мөрдөх журам, улирлын бэлчээрийг ашиглах хуваарь зэргийг боловсруулж бэлчээр ашиглагчдын хэсгийн түвшинд хэлэлцүүлэн, Сумын Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлаар батлуулж хэсэг тус бүр дээр хэрэгжүүлэх ажлыг зохион байгуулж эхлээд байна.


Баянхонгор  аймаг Баянлиг сум
"Бэлчээр мөнхийн хэрэглээ" Сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо
Тэргүүн: П.Батчулуун
Утас 99084489

 
Баянлигсум нь баруун захаараа Баян­говь, хойд захаараа Өлзийт сум, Зүүн захаараа Өвөрхөнгай аймгийн Богд сум, урд захаараа Өмнөговь аймгийн  Гурвантэс,  сумтай тус тус  хилэлдэг. Газар зүйн байршлаараа Баянхонгор аймгийн баруун өмнөд хэсэгт оршдог, бүхэлдээ говийн бүсэд багтна.
Тус сум нь 444181 га газар нутагтай бөгөөд үүнээс ХАА - н газар – 690797га, хот тосгон , бусад суурины газар – 436.8  га, зам шугам сүлжээний газар – 176  га, ойн сан бүхий газар – 28151га, усны сан бүхий газар – 3525га, Улсын тусгай хэрэгцээний газар – 468681.2 га тус тус эзэлж байна.
Баянлиг сум нь 2009 оны жилийн эцсийн  байдлаар 12353 тэмээ, 2173 адуу, 708 үхэр, 22661 хонь, 124167 ямаа нийт 162062  толгой мал тоолуулсан байна. 
“Бэлчээр мөнхийн хэрэглээ“ сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо нь 2010 оны 01 –р сарын 01-нд байгуулагдсан. Удирдах зөвлөл 5 – хүний бүрэлдэхүүнтэй. Сумын бэлчээрийн менежментийг сайжруулах, малчдын амжиргааг дээшлүүлэх зэрэг үйл ажиллагааг явуулж байна. Байгуулагдсан цагаасаа эхлэн сумын малчдад  “Бэлчээрийг зүй зохистой  ашиглах, хамгаалах”, “Малчдын өөрийгөө удирдах байгууллага”-ын талаар сургалт семинар, Сумын малчдын зөвлөгөөн, чуулга уулзалтуудыг зохион байгуулж ажилласан байна.  Сумын малчид, орон нутгийн удирдлага, мэргэжилтнүүдийн оролцоотой бэлчээр ашиглагчдын хэсэг зохион байгуулах ажлыг эхлүүлээд байна.
Одоогийн байдлаар 2 хэсэг байгуулахаар бэлтгэл ажил хийгдэж байна. 1-р багийн нутагт Эв нэгдэл нэртэй БАХ байгуулагдаж зохих дүрэм журмаа бүх гишүүдийнхээ хурлаар хэлэлцэж батлаад дундын сандаа 700 000 төгрөгийн хуримтлал оруулаад байна. БАХ-ийн ахлагчаар Д.Уламбаяр сонгогдсон. 4-р багийн нутагт С.Янжин ахлагчтай "Талын хотхон" нэртэй БАХ байгуулагдахаар хурлаа хийж дүрэм журмаа баталсан. А.Цэндмаа ахлагчтай Бичигт БАХ байгуулах бэлтгэл ажлаа хийж байна.


Баянхонгор  аймгийн Гурванбулаг сум
“Халиун Тал“ Сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо
Тэргүүн Ц.Энхболд 
Утас 88705006


Гурванбулаг сум ньБаянхонгор аймгийн хамгийн хойд захад орших  бөгөөд баруун захаараа Завхан аймгийн Отгон сум, хойд захаараа Архангай аймгийн Цахир Хангай сумд, Зүүн захаараа Жаргалант сум, урд захаараа Баянбулаг, Хүрээмандал, Заг  сумдтай тус тус  хиллэдэг.
Тус сум нь 444181га газар нутагтай бөгөөд үүнээс ХАА - н газар – 441576га, хот тосгон, бусад суурины газар – 356  га, зам шугам сүлжээний газар – 230  га, ойн сан бүхий газар –0 га, усны сан бүхий газар – 2017га, Улсын тусгай хэрэгцээний газар – 2 га тус тус эзэлж байна.
“Халиун Тал“ сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо нь 2010 оны 01 –р сарын 01-нд байгуулагдсан. Удирдах зөвлөл 5 – хүний бүрэлдэхүүнтэй. Сумын бэлчээрийн менежментийг сайжруулах, малчдын амжиргааг дээшлүүлэх зэрэг үйл ажиллагааг явуулж байна.  Сумын малчид, орон нутгийн удирдлага, мэргэжилтнүүдийн  оролцоотой  471 өрхийн малчдыг хамруулсан 7 бэлчээр ашиглагчдын хэсэг зохион байгуулан БАХ-ийн ахлагчид хяналтын зөвлөлийг сонгон, БАХ-ын дотоод журам, БАХ-ын дундын сангийн журмыг хэлэлцүүлэн батлуулж баталгаажуулсан байна. Бэлчээр ашиглагчдын хэсгүүдийн талаархи мэдээллийг доорхи хүснэгтээр үзүүлбэл.
 

БАХ-ийн дугаар БАХ-н нэр            (байнгын болон түр) БАХ-ийн ахлагчийн нэр Малын тоо (2009 оны мал тооллогоор) Бэлчээрийн талбай (га)
Өрхийн тоо Тэмээ Адуу Үхэр Хонь Ямаа Бүгд
1 Морин мөрт Ганбаатар 36 3 401 603 4346 3244 8597 44200
2 Даваа дээд Цогт 37   701 903 4852 1926 8382 126200
3 Жаргалант Гана 37 3 627 562 3644 2129 6965 236200
4 Нуур С. Баттөр 56   716 1385 6224 2584 10909 126200
5 Тээл П. Түвшинтөгс 67   443 542 2167 737 3889 235300
6 Урт Д. Цэндсүрэн 44   349 404 1998 1254 4005 164800
7 Дүүрэн Улаанхүү 56 20 388 417 2316 1340 4481 253300
  Нийт 342 26 3625 4816 25547 13214 47228 1186200

 Хэрэгжүүлсэн ажлууд:

  • Бэлчээр ашиглагчдын хэсгүүд байгуулагдсанаар малчид өөрсдөө хамтран бэлчээр ашиглах хамгаалах талаархи төлөвлөгөөгөө боловсруулж, Газар зохион байгуулалтын 2011 оны төлөвлөгөөнд тусгах саналуудыг сумын ИТХ-аар хэлэлцүүлсэн байна.
  • Мөн малын үүлдэр угсааг сайжруулах зорилгоор Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумаас  Баяд үүлдрийн хурган хуц 43, ухна ишиг 2-ыг малчдын захиалгын дагуу авчирч малчин өрхүүдэд зохих үнээр нь тараасан нь малчдын талархлыг хүлээсэн ажил боллоо.
  • Сумын Засаг даргын Тамгын газартай хамтран сумын хэмжээний “Шилдэг бүтээгдэхүүн-2010” үзэсгэлэн худалдааг зохион байгуулав. Уг үзэсгэлэн худалдаанд 5 багийн 15 хүнийн 150 орчим бүтээгдэхүүн тавигдсан байна.
  • 2011 оны 4-р сард Ногоон алт төсөлтэй хамтран "Сарлагийн хөөвөр самнах, ангилах, савлах арга технологи, малын гаралтай бүтээгдхүүний үнэлэмжийг нэмэгдүүлэх, малчдын орлогыг нэмэгдүүлэх нь" сэдэвт үзүүлэх сургалтыг зохион байгуулав. Гурванбулаг сумаас 65 хүн, Завхан аймгын Отгон сумаас хэсгийн ахлагч 6 хүн ирж оролцов. 2011 онд төслөөс СБАХ-той хамтран малчдын технологийн дагуу самнаж бэлтгэсэн сарлагийн хөөврийг үйлдвэрлэгчдэд шууд нийлүүлж малчдын орлогыг нэмэгдүүлэх ажлыг зохион байгуулах болсонтой холбоотой "Хөөвөр худалдах, худалдан авах гэрээг “Халиун тал” СБАХ, сумын малчдын “Халзан хангайн хишиг” хоршоотой хийв.
     




 





“Соргог Бэлчээр” Сумын Бэлчээр Ашиглагчдын Холбоо
Тэргүүн: Б.Даулетхан,
Утас: 98626397

  
Газарзүйн байршил:
Булган сум Улаанбаатар хотоос 2000 км-т оршдог. Баруун талаараа БНХАУ, хойд талаараа Дэлүүн сум, зүүн талаараа Ховд аймгийн Мөнххайрхан, Дуут, урд талаараа Ховд аймгийн Булган, Үенч сумдтай хил залгаа оршдог.           
 
Хүн амын тоо: 5486   
Малын тоо:

бүгд тэмээ адуу үхэр хонь ямаа
59033 473 3031 4587 15000 35942

 
Үндэстэн:                                            Казак, урианхай, халх
Баг:                                                      7
НА төсөлд хамрагдсан:                  2010он
БАХ-ийн тоо:                                    12
Малчин өрхийн тоо:                        787
  
Хүрсэн амжилт, ажлын үр дүн:

  • Сумын 700 гаруй малчин өрх 12 БАХ-т зохион байгуулагдсан. 2010 онд бэлчээр өнжөөх сэлгээх төлөвлөгөө гаргах ажлын эхлэл тавигдсан.
  • ШХА-ийн зудын хохирлыг бууруулах төсөлд хамрагдан, БАХ-ийн малчид нийт 345000 кг өвс хадлан, 21’500 кг ногоон тэжээл бэлтгэж, 80’100 кг төмс хүнсний ногоо тариалан хурааж авсан.
  • Мөн тэжээлийн фонд байгуулах,   зуслангийн зам засварлах зэрэг ажлууд хийгдэж үр өгөөжөө өгсөн.




"Буянтай Сонголт" Сумын Бэлчээр Ашиглагчдын Холбоо
Тэргүүн: М.Ербол
 
Газарзүйн байршил:             
Аймгийн төвөөс 110 км алслагдсан., баруун хойд талаар Тува улстай, баруун талаар оросын Алтайн мужтай, өмнөд талаар Увс аймгийн Ховд сум ба Бөхмөрөн сумуудтай, зүүн талааараа Алтанцөгц, Бугат сумуудтай хил залгадаг, 8 баг, 1 тосгонтой.
           
Хүн амын тоо:                                                
Малын тоо:                                        
Газар нутгийн хэмжээ, бэлчээрийн талбайн хэмжээ:
Үндэстэн: Казак
Баг:                                                     
НА-д хамрагдсан: 2010он
БАХ-ийн тоо: 21
Малчин өрхийн тоо: 1092
 
Хүрсэн амжилт, ажлын үр дүн:
 

  • Малчдын хурал зохион байгуулж, бэлчээрийн хамтын менежментийн чиглэлээр сургалт зохион байгуулсны үр дүнд малчид хэсгийн зохион байгуулалтад орж, бэлчээрээ зохистой ашиглах, хамгаалах, өөрсдийн амьжиргааг дээшлүүлэх чиглэлээр хамтран ажиллахаар болсон.
  • 1000 гаруй малчин өрх бэлчээр усны ойроороо 21 БАХ-т зохион байгуулагдаж ажиллаж байна.
  • БАХ-ийн малчид санал гаргаж, өнгөрсөн жилийн зудын нөхцөл байдалд үндэслээд Түргэн, Тепсен, Бага хатуу зэрэг нийт 3000 га бэлчээрийг оторын бүс нутаг болгон тогтоож, ашиглалтын хуваарийг сумын Засаг даргын захирамж гаргуулан мөрдсөн нь байгалийн эрсдлийг хохирол багатай даван туулах томоохон бэлтгэл ажил болсон.
  • “Буянтай Сонголт” ТББ –ын дэргэд Малчдын сургалт, мэдээлэл, үйлчилгээний төвтэй болж 2011 оны 1-р сараас ашиглалтад орсон.





"Билүү бэлчээр" Сумын Бэлчээр Ашиглагчдын Холбоо
Тэргүүн: М.Ермурат
 
Газарзүйн байршил:
Баян-өлгий аймгийн Улаанхус сум нь баруун талаараа БНХАУ, хойд талаараа ОХУ, болон баруун талаараа Цэнгэл сумтай, зүүн өмнөд талаараа Сагсай сумтайхил залгаа оршдог. Алтайн Таван Богдын болон Сийлхэмийн нурууны салбар уулсын хөндийд, Ховд голын эрэг дээр далайн түвшингээс дээш 1776 м өндөрт оршдог. Аймгийн төвөөс 45 км, Нийслэлээс 1755 км зайд байршсан. Согоог, Хөх Хөтөл зэрэг томоохон сууришсан багуудтай. 
 
Хүн амын тоо: 7318                           
Малын тоо:    

бүгд тэмээ адуу үхэр хонь ямаа
124056 597 4459 7727 /60%/ 58853 52420

           
Газар нутгийн хэмжээ, бэлчээрийн талбайн хэмжээ: Нутаг дэвсгэр нь 604793 га бөгөөд үүний 465543 га-г хөдөө аж ахуйн газар, тухайлбал 464424,9 га нь бэлчээр, 1020 га нь хадлан, 6,3 га нь тариалангийн газарт ноогддог.
 
Үндэстэн: Казак
Баг: 8
НА-д хамрагдсан: 2010он
БАХ-ийн тоо: 21
Малчин өрхийн тоо: 1486
 
Хүрсэн амжилт, ажлын үр дүн:

  • Ногоон алт төсөл 2010 оноос хэрэгжиж эхэлсэн. 2010 онд нийт 8 багийн нийт малчин өрхийн 90%-ийг хамруулан хурал зохион байгуулж, хэсгийн зохион байгуулалтаар бэлчээрийн менежмент хийх сургалт сурталчилгаа явуулсны үр дүнд малчид 21 БАХ-т зохион байгуулагдан ажиллахаар болсон.
  • Малчдын хамтын үүсгэл санаачлагыг дэмжиж сумын ЗДТГ-с малчдын сургалт, мэдээлэл, үйлчилгээний төвийн үйл ажиллагаа явуулах байраар хангасан нь малчид цаашид үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх таатай нөхцлийг бүрдүүлж өгсөн.




Цэнгэл буянСумын Бэлчээр Ашиглагчдын Холбоо
Тэргүүн: Т.Ахай
Утас: 99425717


Газарзүйн байршил:             
Тус сум нь Монгол улсын баруун хязгаарын хилийн хамгийн захын цэг болох Алтай нурууны эхний хэсэг Таван богд уулын Хүйтний оргилоос эхэлж баруун талдаа ОХУ, БНХАУ-тай хил залган орших бөгөөд байгаль цаг уурын хатуу ширүүн уур амьсгалтай, далайн түвшнээс дээш өргөгдсөн хамгийн өндөр цэг нь 4653 м /Хүйтний оргил/, хамгийн нам цэг нь 1873 м.
           
Хүн амын тоо: 8378   
Малын тоо:                            

  бүгд тэмээ адуу үхэр хонь ямаа
Цэнгэл 165730 519 5735 8697 71421 79358

 
Газар нутгийн хэмжээ, бэлчээрийн талбайн хэмжээ: Нийтдээ 646.3 мянган га газар нутагтай.Газрын нэгдмэл сангийн үндсэн ангиллаар нь авч үзэхэд  нийт  нутгийн 93.4% буюу 603.7 мянган га-г ХАА-н газар эзэлдэг. Газрын сангийн 56.7 % буюу 366.8 мянган га газар Монгол Алтайн нурууны  байгалийн цогцолбортгазарт тооцогдож  улсын тусгай  хамгаалалтанд  байдаг.
 
Үндэстэн: Казак, тува
Баг: 9
НА-д хамрагдсан: 2005 он
БАХ-ийн тоо: 34
Малчин өрхийн тоо: 1757
 
Хүрсэн амжилт, ажлын үр дүн:
 
1. Бэлчээр зохион байгуулалт, бэлчээрийн тогтвортой менежментийн чиглэлээр.

  • 34 БАХ 422 068 габэлчээрийн талбайд менежмент хийн тогтвортой ашиглаж байна.
  • Бэлчээрийн менежментийн төлөвлөгөө жил бүр тогтмол хэлэлцүүлж, батлуулан, мөрдөж, хэрэгжилтийг хянадаг механизм бүрэлдэн тогтсон.
  • Сумын төрийн захиргааны байгууллагатай хамтран Сумын бэлчээр, хадлан ашиглах журам боловсруулан, мөрдөн ажиллаж байна.
  • Малчид бэлчээр зөв зохистой ашиглаж хамгаалахад жигд тогтмол оролцдог болсон. Энэ талаарх шийдвэрээ малчид өөрсдөө хэлэлцэж гаргадаг болсон. Нэгэнт өөрсдийнх нь гаргасан шийдвэр учраас амьдралд ойр, хэрэгжих боломжтой байдаг.

 Үүний үр дүнд дараах тодорхой үр дүн гарсан байна.
 

  1. Бэлчээрийг удаан хугацаагаар үргэлжлүүлэн талхалж, ашиглах явдлыг зогсоож, сэлгэж өнжөөдөг болсон.
  2. Бусдын хадлан бэлчээрийг сүйтгэж, талхлах зөрчил арилсан.
  3. Өвөлжөө, намаржаанд өрсөж буух зөрчил арилж, тохирсон хугацаандаа буудаг.
  4. Адууг зохион байгуулалттайгаар алсын оторт гаргадаг болсон.
  5. Хадлангийн талбайг хашиж хамгаалах, бэлчээр усжуулах, худаг ус гаргах, зам засах зэрэг ажлыг БАХ-ийн гишүүд хамтарч хийдэг болсон.
  6. Отрын бүс нутаг, нөөц бэлчээрийн зурвас тогтоож өгсөн.

 

  • 2005 онд Цэнгэл суманд Хар Татарын услалтын систем шинэчлэн барьсан нь ашигладахгүй байсан 4800 га бэлчээрийг ашиглах боломжтой болж, 5 багийн малчид малаа бэлчээх боломжтой болсон.
  • 2006 онд Шар говийн амны толгойн барилгыг өөрчилж хүчин чадлыг нь нэмэгдүүлсэнээр талбайд гарах усны нөөц 2-3 дахин, 2740 га бэлчээрийн га-ийн ургац 5-8 дахин нэмэгдсэн,
  • 2008 онд уг Шар говийн эвдэрсэн далангийн хоолойг засварласанаар 3200 га бэлчээрийн талбайг нэмж усжуулсан байна.
  • Харганат голын дагуу 80 га бэлчээрийг услалтын далан сувгийг малчид өөрсдийн санаачилга хөдөлмөрөөр хийж гүйцэтгэн сайжруулсан. Ингэснээр бэлчээрийн ургац 2.8 дахин нэмэгдэж 35 өрхийн малчид үр шимийг нь хүртсэн байна. Усалгааг сайжруулсанаар урьд онд 24 тэвш хадлан авдаг байсан бол 67 тэвш буюу ургац 2,8 дахин нэмэгдсэн байна

 
Малчдын өөрийгөө удирдах байгууллага, бүх малчдын хоршоо.
 

  • БАХ-үүдийг үйл ажиллагаа өргөжин тэлж, 2007 онд “Малчны хөгжил” бүх малчдын хоршоо байгуулах хэмжээнд хүрсэн. ”Малчны хөгжил”  хоршоо засгийн газраас хэрэгжүүлж буй “Чацарганахөтөлбөрт хамрагдан ажмжилттай хэрэгжүүлж байна. Энэ ажлын хүрээнд 2500 ширхэг суулгац тарьж арчилж байна.
  •  “Хуланнөхөрлөл нь 14 га газрын бургасан ойг хашиж хамгаалан биологийн нөхн сэргээлтийг 2 дахь жилдээ амжилттай хэрэгжүүлж байгаа зэрэг БАХ-ийн дотор шинэлэг үүсгэл санаачилгууд гарч байна.

 
Чадавхи.
 
Малчдын байгууллага удирдлага, менежмент, санхүүгийн хувьд бие даасан чадавхитай болсны илрэл нь ХХААХҮЯ-с зарласан тендерт амжилттай оролцож сумын хөгжлийн стратеги төлөвлөгөөнд орсон Шар нуур 1,2 төслийг 2010 онд хэрэгжүүлсэн явдал юм. Шинээр 2 услалтын систем баригдсан нь  орон нутагт хийгдсэн томоохон хөрөнгө оруулалт болсон.Энэхүү 2 үйлдвэрийн газар нь 20 гаруй ажлын байр бий болгож, орон нутгийн тэжээл үйлдвэрлэл, эрсдэл даван туулах чадавхийг бэхжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэнэ гэж үзэж байна.



 

Архангай аймгийн Ихтамир сумын “Арвижин сайжрах”
бэлчээр ашиглагчдын холбоо
Тэргүүн Н.Дашзэвэг Утас 99945112
Ихтамир  сумын нутаг дэвсгэр, газар зүйн байршил. Ихтамир сум нь Архангай аймгийн төв хэсэгт орших бөгөөд аймгийнхаа Өндөр улаан, Чулуут, Батцэнгэл, Булган сум, Эрдэнэ-мандал сумтай хиллэнэ. Тус сум Нийслэлээс 494 км, аймгийн төвөөс 28 км зайд оршдог. Дэд бүтэц зам харилцаа маш сайн хөгжсөн аймгийн төвтэй хатуу хучилттай аспалтан зам болон, баруун бүсий өндөр хүдчдэлийн шугамтайтай холбогдсон. Мөн  цахилгаан холбоо болон үрэн телефоны мобиком, скаетелийн сүлжээтэй болж иргэд аж ахуйн нэгжүүд холбоо харилцаагаа цаг тухайд нь солилцдог боллоо.
Тус сум нийт 484658 га газар нутагтай. Засаг захиргааны хувьд  Борт баг, Бугат баг, Хөх нуур баг, Хан-Өндөр баг, Эрдэнэтолгой баг, Тайхар баг зэрэг 6 багтай, нийт 245803  толгой малтай газар тариалан болон мал аж ахуйг хослон эрхэлж байна  Нийт нутаг дэвсгэрийн дийлэнх хэсэг 54.7 хувийг буюу 265136.6 га газрыг хөдөө аж ахуйн газар эзэлж байгаагаас бэлчээрийн газар   газар нутгийн 53.9 % нь буюу 261214.4  га талбайг эзэлж байгаа бөгөөд засаг захиргааны 6 багт хил хязгаараар зааглан хувааж үндсэндээ өвөл-хаврын бэлчээрт 156728.64 га талбайг, зун-намрын бэлчээрт 104485.76 га талбайг улирлын заагтайгаар ашигладаг. Нийт 6640.2 га- талбайг байгалийн хадланд ашиглаж өвс тэжээлээ бэлтгэж байна.
Их тамир    сум нь нийт 5157 хүн амтай бөгөөд 1339 өрхтэй. Үүнээс сумын 1137 өрхийн 4248 хүн ам хөдөөд амьдарч мал аж ахуй газар тариалан  эрхэлж байна. /2010 он/
2010 оны жилийн эцсийн  байдлаар тус сум  18377 адуу, 34430 үхэр, 107105 хонь, 85891 ямаа нийт 245803  толгой мал тоолуулсан байна. 
 “Арвижин сайжрах”  холбоо төрийн бус байгууллага нь 2005 оны 12-р сард байгуулагдсан. Байгуулгадсан цагаасаа эхлээд бэлчээрийн менежментийг сайжруулах, малчдын амьжиргааг дээшлүүлэх малын үүлдэр угсааг сайжруулах зэрэг үйл ажиллагааг явуулж ирсэн.
Бэлчээр хадланг сайжруулах, бэлчээрийн хамтын менежментийг хэрэгжүүлэх
 Бэлчээрийн нөөцийг зүй  зохистой ашиглах хамгаалах нөхөн сэргээх бэлчээрийн менежментийг тогтвортой хэрэгжүүлэх зорилгоор зуслан намаржаа болон отрын бүс нутаг, чөлөөлөх, амраах бэлчээр, ашиглалтгүй бэлчээрийг ашиглах зэрэг бэлчээр зохион байгуулалтын арга хэмжээнүүдийг Малчдын бүлэгт тулгуурлан 2005 оноос эхлэн зохион байгуулсан. Анх бүлгийн зохион байгуулалтанд 34 бүлгийн 836 малчин өрх хамрагдсан. Сумын газар зохион байгуулалтын тухайн жилийн төлөвлөгөөнд, сумын бэлчээрийн хамтын удирдлагыг хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны төлөвлөгөөг нэмэлтээр оруулж  2005 оны 10-р сарын 12-ны өдөр Сумын ИТХ-аар батлуулсан. Уг төлөвлөгөөнд Зун намрын бэлчээрийн сэлгээ, Отор нүүдлийн хувиар, чөлөөлөх амраах бэлчээр зэрэг асуудлуудыг төлөвлөсөн.    Мөн сумын бэлчээрийн менежментийн хамтын удирдлагийн хорооны гишүүдийг сумын удирдлага малчдын төлөөлөлийг хамруулан  11-н хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулж, ажиллах журам дүрэмийг боловсруулан  ИТХ-аар батлуулсан.  Малчдын оролцоонд тулгуурлан бэлчээрийн менежментийг хэрэгжүүлэх зорилгоор малчдад сургалт семинарыг үе шаттайгаа зохион байгуулж хийсэн.  Малчид бүлгийн зохион байгуулалтанд орсоноор хамтарж ажиллах, орлогоо нэмэгдүүлэх, хашаа хороо барих, зэрэг ажлыг хамтын хүчээр хийж тухайн бүл малчидын бие биедээ итгэх итгэл улам нэмэгдсэн.  Бэлчээр ашиглалтын хувьд бүлэг нь хамгийн бага нэгж байсан учир Малчдын өвөлжөө хаваржааны байршил холилдож нэг бүлгээс нөгөө бүлэгт өвөлжиж хаваржих бусдынхаа өвөлжөө хаваржааны бэлчээрийг өрсөж идэх явдал цөөнгүй гарч байсан
Иймээс  2007 онд Их тамир  сумын 5-н  багийн Засаг дарга, баг бүрээс 5-7 малчид, хөдөө аж ахуйн мэргэжилтэн, байгаль орчны байцаагч, газрын даамлыг оролцуулсан “сумын газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөө-иргэдийн оролцоо” сэдэвт сургалт семинарыг зохион байгуулсан бөгөөд энэхүү загвар төлөвлөгөө боловсруулах ажлыг анх удаа гүйцэтгэсэн.
Одоогоор Ихтамир суманд 13-н бэлчээр ашиглагчдын хэсэг зохион байгуулагдсан  ба зуслан намаржаа болон отрын бүс нутаг, чөлөөлөх, амраах бэлчээр, ашиглалтгүй бэлчээрийг ашиглах зэрэг бэлчээр зохион байгуулалтын арга хэмжээнүүдийг хэсгийн малчдын оролцоотойгоор  төлөвлөн сумын ирэгдийн төлөөлөгчдийн хурлаар жил бүр батлуулан хэрэгжилтийг сум орон нутгийн удирдлагууд, хэсэг бүрийн ахлагч нар, “Аривжин сайжрах” сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо  хамтран зохион байгуулж  ажиллаж байна. Бэлчээр ашиглагчдын хэсгүүдийн талаархи мэдээллийг доорхи хүснэгтээр үзүүлбэл.
Бэлчээр ашиглалтын хэсгийн нэр Бэлчээр ашиглалтын  хэсгийн өрхийн тоо Бэлчээр ашиглагчдын хэсгийн нийт хүн ам Бэлчээрийн талбай /га/ Малын тоо төрлөөр /2009 он/ Бүгд мал  
Адуу Үхэр Хонь Ямаа  
 
 
1 Хүнүйн гол 93 320 20337.6 1173 1763 8652 5630 17218  
2 Бугат хэсэг 79 366 30824.2 1510 1915 10708 5588 19721  
3 Ишгэнт 71 229 18150.4 1228 2200 7410 7410 18248  
4 Ар зуун мод 72 235 18705 1132 1343 4860 3397 10732  
5 Баясгалан 78 330 20360.6 1415 1884 7168 4110 14577  
6 Их Хужирт 71 283 12483.3 1139 1645 4737 3231 10752  
7 Тайхар 117 461 13982.6 420 879 3470 4710 9479  
8 Нарын хужирт 120 427 26234.1 1669 1554 6499 5376 15098  
9 Алтансандал 61 259 22152.2 1768 2329 9459 5025 18581  
10 Хөх  даваа 60 250 24586.7 1115 1531 6403 4010 13059  
11 Хонгор овоо 104 483 8447.3 891 1299 4108 2731 9029  
12 Хужир улаалзай 65 350 27066.7 1867 2934 8572 6401 19774  
13 Хөх нуур 65 269 88427.1 1538 4299 5464 4627 15928  
Дүн 1056 4262 331757.8 16865 25575 87510 62246 192196  



 
Хадлангийн менежментийг сайжруулах, тэжээл үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх
Бэлчээр ашиглалтын  хэсэгт тулгуурлан Хадлан тэжээлийн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх замаар өвс тэжээлийн аюулгүйн нөөц бий болгон  малыг  байгалийн  эрсдлээс хамгаалах, өрхийн амжигааг дээшлүүлэх зорилгоор дараах арга хэмжээг зохион байгуулж хэрэгжүүлсэн
·         Хадлангийн талбайг хашиж хамгаалах арга хэмжээ.
Найман БАХ-ын  малчид 329 га хадлангийн талбай, 1694 га бэлчээрийг хашиж хамгаалсан
Хашаалсан хадлангийн талбайг бордож сайжруулах үзүүлэх  сургалтыг 2006, 2009 онуудад зохион байгуулсан
·         Хадлан тэжээлийн фонд
Хэсгийн зохион байгуулалтанд орсоноос эхлээл Хонгор овоо, Хүнүйн гол, Бугат, Ишгэнт бэлчээр ашиглагчдын хэсгүүд  хадлан тэжээлийн нөөцийг бүрдүүлж ажилласан. Үүнд
№  БАХ-ын нэр Хадсан талбайн хэмжээ га бэлтгэж нөөцөлсөн өвсний хэмжээ тн
2008 2009 2010 2008 2009 2010
1 Хонгор овоо 64 8 40 34 8 50
2 Ишгэнт, Бугат, Хүнүйн гол 28 35 25 30 35 14
 
·         Ногоон тэжээл бэлтгэх зохистой технологийг турших арга хэмжээ.
Тайлант хугацаанд Аривжин сайжрах холбоо ТББ нь байгуулагдаж ирсэн цагаасаа эхлээд Үр үйлдвэрлэх холбооноос овъёосны үр авч  Малчид, Иргэн, ААНБ-уудад нийлүүлсэн зохих үнээр нь нийлүүлж байсан
Жил бүр ногоон тэжээл тариалах ажлыг БАХ-н малчидтайгаа хамтран зохион байгуулж ажилласанаар 2010 оны бадлаар 20 га талбайд тэжээл тариалж 100 тн-ыг хураан авсан байна.
·         Бэлчээр усжуулалтын арга хэмжээ.
“Арвижин сайжрах” СБАХ нь “Ногоон алт” хөтөлбөрийн дэмжлэгтэйгээр Ихтамир суманд 1 гүн өрмийн худаг, 13-н гар худаг шинээр гаргаж, 3-н инжинерийн хийцтэй уурхайн худгийг засварласан.
 
Малын үүлдэр угсааг сайжруулах
малын  үүлдэр угсааг сайжруулах зорилгоор өнгөрөгч 2007 онд шилмэл үүлдэрийн (Хотонтын илүү нугамт, Тамир, Баяд үүлдэрийн хонь, хөвчийн улаан Алтайн улаан үүлдэрийн ямаа  ) 50 хонь 36 ямаанаас ишлмэл омгийн хуц , ухна хээлтэгч авах зорилгоор үржүүлж байна.
Мал эрүүлжүүлэх, малыг тарилга туулгат хамруулах зорилгоор тарьлага туулгын 15-н хашааг хашааг  БАХ-н хэсгүүдэд хийсэн
Малчдын орлого  нэмэгдүүлэх
Сарлагийн хөөврийг самнаж бэлтгэн зах зээлд борлуулах арга хэмжээг БАХ-дын ахлагчид малчидтай хамтран зохион байгуулж ажиллаж байна.
Тухайн сум нь сарлагийн самнасан хөөвөр  бэлтгэх өрхийн орлогыг нэмэгдүүлэх зорилгоор “Ногоон алт “хөтөлбөрөөс санхүүжүүлэн сарлагийн самнасан хөөврийг боловсруулж бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж гадаадад зах зээлд гаргах зорилгоор 2008 онд сарлагийн хөөврөөрийн  бүтээгдэхүүн   үйлдвэрлэх  сургалтын баазий үйлдвэрийг барьж байгуулан үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

Архангай аймгийн Тариат сумын “Тэрх Уран мандал”
бэлчээр ашиглагчдын холбоо
Сумын ерөнхий танилцуулга
Тариат сумын нутаг дэвсгэр:Архангай аймгийн тариат сум нь Улаан-баатар хотос 630 км, аймгийнхаа төвөөс 136 кмт оршино. Тариат сум нь Урд талаараа Чулуут, Хангай сумд, Баруун талаараа Цахир сум, Хойд талаараа Хөвсгөл аймгийн Жаргалант, Галт Баруун талаараа Жаргалант, Өндөр улаан сумдуудтай тус тус хиллэнэ.  Нутгийн захиргааны бүтцийн хувьд Тариат сум нь Тэрх, Цагаан нуур, Хорго, Суман, Бөөрөлжүүт, Мөрөн, Алтаад хэмээх багуудтай.
Тус сум нь 347730га газар нутагтай бөгөөд үүнээс ХАА- н газар – 152572.9га , хот тосгон , бусад суурины газар – 81  га , зам шугам сүлжээний газар – 336  га , ойн сан бүхий газар – 107838 га , усны сан бүхий газар – 9624 га ,Улсын тусгай хэрэгцээний газар – 77271 га тус тус эзэлж байна./2007 он/
Тариат сум нь 2010 оны жилийн эцсийн  байдлаар  9185 адуу, 29507 үхэр, 79639 хонь, 50596 ямаа нийт 168927  толгой мал тоолуулсан байна. 
Бэлчээрийн менежментийг сайжруулах
“Тэрх Уран мандал“ сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо нь 2010 оны 01 –р сарын 01 нд байгуулагдсан .  Удирдах зөвлөл 5 – хүний бүрэлдэхүүнтэй. Удирдах зөвлөлийн бүрэлдэхүүн улиралд нэг удаа хурлаа зохион байгуулж хийдэг. Сумын бэлчээрийн менежментийг сайжруулах, малчдын амжиргааг дээшлүүлэх зэрэг үйл ажиллагааг явуулж байна.   Нутаг дэвсгэрт үндэслэгдсэн малчдын өөрийгөө удирдах байгууллагын анхан шатны нэгж болох бэлчээр ашиглагчдын хэсгийг сумын малчид, орон нутгийн удирдлага, мэргэжилтнүүдийн  оролцоотой   1175 өрхийн малчдыг хамруулсан  арван гурван  бэлчээр ашиглагчдын хэсэг зохион байгуулж ажиллаж байна.  Бэлчээр ашиглагчдын хэсгүүдийн талаархи мэдээллийг доорхи хүснэгтээр үзүүлбэл.
 
 
БАХ-ийн дугаар БАХ-н нэр            (байнгын болон түр) БАХ-ийн ахлагчийн нэр БАХ-д харьяалагдах Малын тоо (2009 оны мал тооллогоор) Бэлчээрийн талбай (га)
Хүн амын тоо Өрхийн тоо Тэмээ Адуу Үхэр Хонь Ямаа Бүгд
1 мөст А.Гантөмөр 746 166 0 1025 5590 12227 5958 24800 32400
2 Уранмандал Л.Алтангэрэл 524 115 0 830 3458 6804 3354 14446 43600
3 Дархан уул Ж.Нэргүй 289 85 0 563 3215 13117 4200 21095 31700
4 Гичгэнэ Т.Адъяасүрэн 598 159 0 1221 4218 9201 6800 21440 50535
5 Шанаат Х.Цэрэндорж 387 93 0 808 3245 5590 3360 13003 30766
6 Задгай Ж.Барбаатар 330 80 0 640 1675 9061 4624 16000 22808
7 Залаа Т.Дүгэрсүрэн 206 47 0 200 1300 3900 3080 8480 18800
8 Хишигдэлгэр Д:Лхагважалбуу 238 64 0 588 1459 4597 3936 10580 23308
9 Баянжаргант Ч.Батбаяр 357 76 0 944 2253 6612 6100 15909 23301
10 Ихжаргант Ж.Адъяабат 273 73 0 823 1917 5485 4138 12363 53300
11 Суврага Д.Буяндүүрэн 647 83 0 340 1482 3756 1823 7401 8000
12 Алайр Ж.Булганхангай 183 56 0 450 1476 3058 6184 11168 11945
13 Асгат Г.Банзрагч 312 78 0 674 2214 5486 4122 12496 12000
  Нийт 5090 1175 0 9106 33502 88894 57679 189181 362463
 
“Тэрх уран Мандал” сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо ТББ нь БАХ-н ахлагч малчдад бэлчээрийг зүй зохистой ашиглах хамгаалах талаар сургалт зохион байгуулж хэсгийн ахлагчдынхаа ажлын ур чадвар, дадлага туршлагыг нэмэгдүүлэх талаар анхааран ажиллаж байна. Үүний үр дүндТариат сумын малчдыг нэгтгэн зохион байгуулж,   бэлчээрийг зүй зохистой  ашиглах, хамгаалах, нөхөн сэргээх төлөвлөгөө, улирлын бэлчээрийн хил зааг тогтоох, бэлчээрийг ашиглах хамгаалах талаар дагаж мөрдөх журам, улирлын бэлчээрийг ашиглах хувиар, зэргийг боловсруулж  бэлчээр ашиглагчдын хэсгийн түвшинд  хэлэлцүүлэн, сумын иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлаар батлуулж хэсэг тус бүр дээр хэрэгжүүлэх ажлыг зохион байгуулж эхлээд байна. Энэ ажлын хэрэгжилтийг зохион байгуулах ажлыг БАХ-ын ахлагч болоод малчин тус бүр үүрэг оролцоогоо нэмэгдүүлэн гүйцэтгэж байна. Тухайлбал өнгөрөгч 2010 онд БАХ тус бүрийн малчид хурлаа хийж өөрсдийн дотоод журмаа боловсруулан баталж бэлчээрийг өнжөөж амраах, улирлын хувиартай ашиглах  отрын бэлчээрийг ашиглах хугацаа хувиарыг боловсруулж гар зураг буюу бэлчээр ашиглалтын төлөвлөгөөгөө боловсруулсан байна.
БАХ-ын малчид хот айл хэсгээрээ хамтран “Ногоон алт” хөтөлбөр,  “Тогтвортой амжиргаа-2” төсөл  болоод орон нутагт хэрэгжиж буй бусад төсөл хөтөлбөрийн дэмжлэгтэйгээр булгийн эх хашиж хамгаалах  хадлангийн талбайгаа хашиж хамгаалах, өвөлжөө хаваржааныхаа хөл бууцанд ногоон тэжээл тариалах төмс хүнсний ногоо тариалах зэрэг ажлуудийг хийж байна.Энэ чиглэлээр ажиллаж байгаа болон ажиллах боломжтой
“Тэрх уран мандал” сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо ТББ нь орон нутагтаа малчдын сургалт мэдээллийн төв байгуулахаар ажиллаж байгаа бөгөөд малчдад экстеншиний үйлчилгээг нэвтрүүлэх ажлыг төлөвлөөд байна.
Малчдын амьжиргааг дээшлүүлэх
Бэлчээр ашиглагчдын хэсгийн тогтвортой үйл ажиллагааг хангах, малчдын амжиргааг дээшлүүлэх зорилгоор хэсэг тус бүрийн малчид  хуримтлалын сан бий болгосон бөгөөд малчид одоогоор 13 хэсэг нийт ,,,,,,,,,,,,, төгрөгийн хуримтлал бүрдүүлэн малчид хуримтлалаасаа бага хүүтэй зээл авах, тэжээл тариалах, малын түүхий эд бүтээгдэхүүн бэлтгэх зэрэг ажлуудыг зохион байгуулж байна. 
ХХААХҮЯам, Тариалан эрхлэлтийг дэмжих сангаас 35 мх-ийн бага оврийн бүрэн төмсний 15269400 төгрөгийн үнэ бүхий тракторийг гучин хувийн урьдчилгаа төлбөртэйгээр 2 жилийн хугацаатайгаар санхүүгийн түрээсээр авч ашиглаж байна. 2010 оны байдлаар 2 тн үрийн төмсийг худалдан авч 7 бэлчээр ашиглагчдын  хэсэгийн малчдад тараан өгч тариулсан бөгөөд тухайн БАХ-ын  өрхүүд нийт 8 тн төмс хураан авсан байна.
Аймгийн ХАА-ын газраас 5 тонн овъёосны үр, 2 тонн арвайн үр  хямдралтай үнээр авч нийт хэсгийн 235 өрхөд тараан өвөлжөө хаваржааны хөл  бууцанд тариалуулсанаар 6-н тн тэжээл хураан авсан байна.
Мөн цаашид орон нутагтаа  төмс хүнсний ногоо тариалж өөрийн сум болон зэргэлдээх сумдуудаа хямд чанартай хүнсний ногоогоор ханган ажиллах , Улаан баатар хотоос тээвэрлэн ирэх хүнсний ногоог бууруулах зорилгийг тавьж  байна.
            Өнгөрсөн 2010 оны хавар СБАХ БАХ-ынхаа  малчдаас нийт 1,6 тн сарлагийн хөврийг нь айл өрх тус бүрээр бүртгэн авч Ихтамир суманд болсон сарлагийн самнасан хөөврийн үзэсгэлэн худалдаанд оролцож  хэг кг сарлагийн хөөврийг 5000 төгрөг хүртэл өсгөн борлуулж чадсан ба тухайн хөөврийн мөнгийг айл өрх тус бүрээр нь хувиарлан олгосон байна.  Энэ ажилд малчид өөрсдөө зохион байгуулалттай оролцож айл өрх бүр
            Хонины ноос бэлтгэж монгол гэрийн эсгий хийх зорилгоор Тариат суманд эсгийний үйлдвэрийг байгуулахаар бэлтгэл хангаад байна.

Архангай аймгийн Цахир сумын “Хүн байгалийн хишиг”
бэлчээр ашиглагчдын холбоо
Тэргүүн Ж.Баттулга Утас: 95855822
 
Цахир сумын газар зүйн байршил:Цахир сумын нутагт Монгол улсын төв хэсэг Хангай, Тарвагатайн нурууны бэлчирт, хойт Тэрхийн голын дагуух газар нутгийг эзлэн оршдог. Цахир сум нь 2009 оны жилийн эцсийн байдлаар  2300 хүн амтай, төв хан уул нь Улаанбаатараас 714 км, Цэцэрлэг хотоос 246 км зайтай. Ужиг, Загаст, Бөөрөг, Солонгот, Тариат, Онх, Ар Өвөр тээлийн зэрэг 30 гаруй гол горхи нийлж Хойт тэрхийн голд цутгаж, Хойт тэрхийн гол Урд тэрхийн голтой нийлж, Тэрхийн цагаан нуурт цутгадаг.
Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийнбүтцийн хувьд Цахир сум нь Цахир, Баянгол, Хан-Уул хэмээх 3-н багтай. 2009 оны жилийн эцсийн  байдлаар 3765 адуу, 18825 үхэр, 32141 хонь, 22087 ямаа нийт 76818  толгой мал тоолуулсан байна.
Цахир сум нь 2010 оны жилийн эцсийн  байдлаар 3506 адуу, 15997 үхэр, 27532 хонь, 19194 ямаа нийт 66229  толгой мал тоолуулсан байна. 
“Хүн байгалийн хишиг“ сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо нь 2010 оны 01 –р сарын 01 нд байгуулагдсан .  Удирдах зөвлөл 5 – хүний бүрэлдэхүүнтэй. Сумын бэлчээрийн менежментийг сайжруулах, малчдын амжиргааг дээшлүүлэх зэрэг үйл ажиллагааг явуулж байна.   Нутаг дэвсгэрт үндэслэгдсэн малчдын өөрийгөө удирдах байгууллагын анхан шатны нэгж болох бэлчээр ашиглагчдын хэсгийг сумын малчид, орон нутгийн удирдлага, мэргэжилтнүүдийн  оролцоотой  443 өрхийн малчдыг хамруулсан  найман бэлчээр ашиглагчдын хэсэг зохион байгуулж ажиллаж байна, Бэлчээр ашиглагчдын хэсгүүдийн талаархи мэдээллийг доорхи хүснэгтээр үзүүлбэл.
 
 
БАХ-ийн дугаар БАХ-н нэр            (байнгын болон түр) БАХ-ийн ахлагчийн нэр БАХ-д харьяалагдах Малын тоо (2009 оны мал тооллогоор) Бэлчээрийн талбай (га)
Хүн амын тоо Өрхийн тоо Тэмээ Адуу Үхэр Хонь Ямаа Бүгд
1 Өртөнт Г. Баттулга 215 54   407 1893 2500 2900 7700 5922
2 Салхит Эрдэнэбат 182 48   248 1035 672 845 2800 3948
3 Цагаанчулуут Батбаяр 276 64   465 1999 4920 4272 11656 6782
4 Цохиот Цогт-Эрдэнэ 388 80   799 4007 5590 4127 14523 7846
5 Дулаанхайрхан Ганхуяг 409 95   1256 6357 5850 4542 18005 6782
6 Унтаа Лхагвасүрэн 205 40   560 2080 3277 2120 8037 2236
7 Мөрөн Ганчимэг 153 30   510 1560 735 1595 4400 2236
8 Тэрх Батэрдэнэ 165 32   431 1739 1735 1695 5600 3194
  Нийт 1993 443 0 4676 20670 25279 22096 72721 38946
 

Архангай аймгийн Хангай сумын “Их хангайн Ноён уулс”
бэлчээр ашиглагчдын холбоо
Хангай сумын нутаг дэвсгэр:Хангай сум нь газар зүйн байрлалын хувьд Хангайн уулархаг мужийн Тэрхийн голын усан хагалбараар тогтсон Унтаа ямаат хэмээх нурууны арын уудам хөндий, урд Тэрхийн голын ай сав нутаг, Бүдүүн, Нарийн Гичгэний голын дагуу далайн түвшингээс дээш 2500-3456 метрийн өндөрт өргөгдсөн алаг царам уулс, ойт хээрийн бүсэд багтана.
Нутгийн захиргааны бүтцийн хувьд Хангай сум нь Ар баясгалан, Ноён хангай, Тэрх, Чандмань, Баянулаан, Гичгэнэ хэмээх багуудтай.
Тус сум нь 438462га газар нутагтай бөгөөд үүнээс ХАА- н газар – 332047.50га , хот тосгон , бусад суурины газар – 79.3  га , зам шугам сүлжээний газар – 161.20  га , ойн сан бүхий газар – 46086га , усны сан бүхий газар – 999га ,Улсын тусгай хэрэгцээний газар – 59089га тус тус эзэлж байна. /2007 он/
Хангай сум нь 2010 оны жилийн эцсийн  байдлаар 5535 адуу, 25596 үхэр, 27863 хонь, 21877 ямаа нийт 104261  толгой мал тоолуулсан байна. 
Бэлчээрийн менежментийг сайжруулах
“Их хангайн Ноён уулс“ сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо нь 2010 оны 01 –р сарын 01 нд байгуулагдсан .  Удирдах зөвлөл 5 – хүний бүрэлдэхүүнтэй. Сумын бэлчээрийн менежментийг сайжруулах, малчдын амжиргааг дээшлүүлэх зэрэг үйл ажиллагааг явуулж байна.   Нутаг дэвсгэрт үндэслэгдсэн малчдын өөрийгөө удирдах байгууллагын анхан шатны нэгж болох бэлчээр ашиглагчдын хэсгийг сумын малчид, орон нутгийн удирдлага, мэргэжилтнүүдийн  оролцоотой   443 өрхийн малчдыг хамруулсан  найман  бэлчээр ашиглагчдын хэсэг зохион байгуулж ажиллаж байна.  Бэлчээр ашиглагчдын хэсгүүдийн талаархи мэдээллийг доорхи хүснэгтээр үзүүлбэл.
 
 
 
БАХ-ийн дугаар БАХ-н нэр            (байнгын болон түр) БАХ-ийн ахлагчийн нэр БАХ-д харьяалагдах Малын тоо (2009 оны мал тооллогоор) Бэлчээрийн талбай (га)
Хүн амын тоо Өрхийн тоо Тэмээ Адуу Үхэр Хонь Ямаа Бүгд
1 Өртөнт Г. Баттулга 215 54   407 1893 2500 2900 7700 5922
2 Салхит О.Эрдэнэбат 182 48   248 1035 672 845 2800 3948
3 Цагаанчулуут Ж.Батбаяр 276 64   465 1999 4920 4272 11656 6782
4 Цохиот Н.Цогт-Эрдэнэ 388 80   799 4007 5590 4127 14523 7846
5 Дулаанхайрхан Ж.Ганхуяг 409 95   1256 6357 5850 4542 18005 6782
6 Унтаа Д.Лхагвасүрэн 205 40   560 2080 3277 2120 8037 2236
7 Мөрөн Г.Ганчимэг 153 30   510 1560 735 1595 4400 2236
8 Тэрх Л.Батэрдэнэ 165 32   431 1739 1735 1695 5600 3194
  Нийт 1993 443 0 4676 20670 25279 22096 72721 38946
 
Сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо байгуулагдсанаар Хангай сумын малчдыг нэгтгэн зохион байгуулж,   бэлчээрийг зүй зохистой  ашиглах, хамгаалах, нөхөн сэргээх төлөвлөгөө, улирлын бэлчээрийн хил зааг тогтоох, бэлчээрийг ашиглах хамгаалах талаар дагаж мөрдөх журам, улирлын бэлчээрийг ашиглах хувиар, зэргийг боловсруулж  бэлчээр ашиглагчдын хэсгийн түвшинд  хэлэлцүүлэхээр төлөвлөж байна.
Мөн БАХ-н малчид хамтран хадлан авч болохуйц талбайн мод, чулуу зэрэгийг түүж цэвэрлэсэн байна.
Байгуулагдсан БАХ-дийн  малчдын  саналд тулгуурлан 3-н бахын 32 өрх өвөлжөө хаваржааны хөлд ногоон тэжээл тариалсан бай нийт 5 тн тэжээл хураан авч чаджээ.
Малчдын амьжиргааг дээшлүүлэх
 БАХ-уудын дундийн сангийн хуримтлалыг хэсэг тус бүр дээр бүрдүүлж эхлээд байна. Малчид хэсгийн зохион байгуулалтанд орсоноор малын гаралтай түүхий эд бэлтгэх /сүү цагаан идээ, арьш шир, ноос ноолуур/ зэрэг ажлыг хамтран хийж гүйцэтгэж байгаа бөгөөд тухайлбал өнгөрсөн 2010 онд хонины ноос 20 тн, сарлагийн хөөвөр 438 кг-ыг бэлтгэн зах зээлд борлуулсан байна.


Увс аймаг Давст сумын
“ Аараг Хайрхан Уул “ бэлчээр ашиглагчдын холбоо /СБАХ/
Тэргүүн С.Нямдорж Утас 95704411
Давст сумын газар зүйн байршил.Монгол улсын баруун хязгаар , их нууруудын хотгорт орших Увс аймгийн хойд захад  Давст сум байрладаг . Зүүн урд , урд талаараа Увс нуур , баруун өмнө , баруун талаараа тус аймгийн Улаангом, Сагил сумтай , хойд талаараа ОХУ – ын Тува АССР – ийн Өвөр районтой хиллэнэ .
Тус сум нь 504224га газар нутагтай бөгөөд үүнээс ХАА- н газар – 164434га , хот тосгон , бусад суурины газар – 232.48  га , зам шугам сүлжээний газар – 2039.02  га , ойн сан бүхий газар – 2734га , усны сан бүхий газар – 101га ,Улсын тусгай хэрэгцээний газар – 334683.5га тус тус эзэлж байна.
Давст сум нь 2010 оны жилийн эцсийн  байдлаар 191 тэмээ, 1025 адуу, 3460 үхэр, 28340 хонь, 29571 ямаа нийт 62587  толгой мал тоолуулсан байна. 
            “Аараг Хайрхан Уул“ сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо нь 2010 оны 01 –р сарын 01 нд байгуулагдсан .  Удирдах зөвлөл 5 – хүний бүрэлдэхүүнтэй. Сумын бэлчээрийн менежментийг сайжруулах, малчдын амжиргааг дээшлүүлэх зэрэг үйл ажиллагааг явуулж байна.   Нутаг дэвсгэрт үндэслэгдсэн малчдын өөрийгөө удирдах байгууллагын анхан шатны нэгж болох бэлчээр ашиглачдын хэсгийг сумын малчид, орон нутгийн удирдлага, мэргэжилтнүүдийн  оролцоотой   209 өрхийн малчдыг хамруулсан  дөрвөн бэлчээр ашиглагчдын хэсэг зохион байгуулж ажиллаж байна, Бэлчээр ашиглагчдын хэсгүүдийн талаархи мэдээллийг доорхи хүснэгтээр үзүүлбэл.
 
 
 
БАХ-ийн дугаар БАХ-н нэр            (байнгын болон түр) БАХ-ийн ахлагчийн БАХ-д харьяалагдах Малын тоо (2009 оны мал тооллогоор) Бэлчээрийн талбай (га)
Нэр Хүн амын тоо Өрхийн тоо Тэмээ Адуу Үхэр Хонь Ямаа Бүгд
1 Тун мэнд Ж.Батбаяр 314 74 24 441 993 10855 12549 24862 80000
2 Бичигт хад Х.Сүрэн 192 42 21 155 684 5231 7325 13416 41600
3 Давс эрдэнэ М.Цэвэгмэд 242 52 45 142 702 3149 6006 10044 26000
4 Мөнгөт цахир Ц.Баатар 184 41 84 296 1009 12221 8539 22149 29800
Дүн 932 209 174 1034 3388 31456 34419 70471 177400
 
Сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо байгуулагдсанаар Давст сумын малчдыг нэгтгэн зохион байгуулж,   бэлчээрийг зүй зохистой  ашиглах, хамгаалах, нөхөн сэргээх төлөвлөгөө, улирлын бэлчээрийн хил зааг тогтоох, бэлчээрийг ашиглах хамгаалах талаар дагаж мөрдөх журам, улирлын бэлчээрийг ашиглах хувиар, зэргийг боловсруулж  бэлчээр ашиглагчдын хэсгийн түвшинд  хэлэлцүүлэн, сумын иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлаар батлуулж хэсэг тус бүр дээр хэрэгжүүлэх ажлыг зохион байгуулж эхлээд байна.
Бэлчээр ашиглагчдын хэсгийн тогтвортой үйл ажиллагааг хангах, малчдын амжиргааг дээшлүүлэх зорилгоор хэсэг тус бүрийн малчид  хуримтлалын сан бий болгосон бөгөөд малчид  зээл авч байна. 
 
 
            Дөрвөн  багийн малчдыг хамруулсан “Газар тариаланчдын зөвлөгөөн” “Малдын сургалт зөвлөгөөн”-үүдийг  сумын засаг даргын тамгын газартай хамтран зохион байгуулж ажилласанаар малчдын тариалан эрхлэх боломж нөөц бололцоог судалж сумын хөгжлийн төлөвлөгөөнд тусгуулах, бэлчээрийг зүй зохистой ашиглах хамгаалах талаар зөвлөмж уриалгыг гаргаж батлуулан хэрэгжилтийг “Аараг хайрхан уул” СБАХ болон сумын засаг даргын тамгын газар хамтран зохион байгуулахаар болжээ. Зөвлөгөөнд нийт 140 малчин оролцсон байна. 
            СБАХ-ын Тогтвортой үйл ажиллагааг хангахын тулд Давст сумын төвд 4га талбайг хашиж хамгаалан 1500 ширхэг чацарганы суулгац суулгасан байна.

Увс аймгийн Бөхмөрөн сумын
“Баян бөгтрөг” бэлчээр ашиглагчдын холбоо /СБАХ/
Тэргүүн Ц.Цэгд-Аюуш Утас 95457716
Бөхмөрөн сумын газар зүйн байршил. Бөхмөрөн сум хойд талаараа Оросын Холбооны Бүгд Найрамдах Тува улс, баруун талаараа Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сум, зүүн ба урьд хэсгээрээ Увс аймгийн Түргэн, Сагиль, Тариалан, Ховд сумуудтай хиллэнэ. Улаанбаатар хотоос 1516 км, Улаангомоос 180 км зайд оршино. Сумын төв нь Байшинт далайн түвшнээм дээш 1498 м өндөрт оршдог, эрс тэс уур амьсгалтай учраас сум зунд нь 70 км хол нүүж зүүн ууландаа зусна.
Тус сум нь 373475га газар нутагтай бөгөөд үүнээс ХАА- н газар – 314291.2га , хот тосгон , бусад суурины газар – 258.21  га , зам шугам сүлжээний газар – 2792.59  га , ойн сан бүхий газар – 420 га , усны сан бүхий газар – 16023га ,Улсын тусгай хэрэгцээний газар – 39690га тус тус эзэлж байна. /2007 он/
Бөхмөрөн сум нь 2010 оны жилийн эцсийн  байдлаар ,,,,,,, тэмээ, ,,,,,, адуу, ,,,,,, үхэр, ,,,,,,,,, хонь, ,,,,,,,,,,, ямаа нийт ,,,,,,,,,,,  толгой мал тоолуулсан байна. 
“Баян бөгтрөг“ сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо нь 2010 оны 01 –р сарын 01 нд байгуулагдсан .  Удирдах зөвлөл 5 – хүний бүрэлдэхүүнтэй. Сумын бэлчээрийн менежментийг сайжруулах, малчдын амжиргааг дээшлүүлэх зэрэг үйл ажиллагааг явуулж байна.   Нутаг дэвсгэрт үндэслэгдсэн малчдын өөрийгөө удирдах байгууллагын анхан шатны нэгж болох бэлчээр ашиглалтын хэсгийг сумын малчид, орон нутгийн удирдлага, мэргэжилтнүүдийн  оролцоотой   145 өрхийн малчдыг хамруулсан  дөрвөн бэлчээр ашиглагчдын хэсэг зохион байгуулж ажиллаж байна, Бэлчээр ашиглагчдын хэсгүүдийн талаархи мэдээллийг доорхи хүснэгтээр үзүүлбэл.
 
 
БАХ-ийн дугаар БАХ-н нэр            (байнгын болон түр) БАХ-д харьяалагдах Малын тоо (2009 оны мал тооллогоор)
Хүн амын тоо Өрхийн тоо Тэмээ Адуу Үхэр Хонь Ямаа Бүгд
1 Шинэ ус 132 33 15 255 238 2215 4781 7504
2 Цагаан бураа 86 21 2 95 266 1978 1731 4072
3 Баянхайрхан 132 33 15 255 238 2215 4781 7504
4 Баян-Оошиг 86 21 2 95 266 1278 1731 3372
 
Баян бөгтрөг сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо нь зудын эрсдлийг бууруулах зорилгоор БАХ-ууд дунд 300тн өвс хадгалах боломжтой өвс тэжээлийн агуулахыг барьсан. Одоогоор улсын нөөцийн 200тн өвсийг  түрээсийн хэлбэрээр хадгалаж байна. СБАХ нь  2011 онд өөрийн сумын болоод хажуу зэргэлдээ сумдын өвсний нөөц бүрдүүлэхээр  төлөвлөн ажиллаж байна. Мөн БАХ-уудтай хамтран алслагдсан бэлчээр ашиглах зорилгоор Олон нуурын 15 км замыг зассан.

Увс аймаг Тэс сумын
“Шинэ дэвшилтэт Тэс “ бэлчээр ашиглагчдын холбоо /СБАХ/
Тэргүүн Р.Рааш Утас 95459229
Тэс сумын газар зүйн байршил. Тэс  сум хойд талаараа Оросын Холбооны Бүгд Найрамдах Тува улс, баруун талаараа Увс нуур , зүүн ба урьд хэсгээрээ Увс аймгийн Малчин Зүүнговь сумуудтай хиллэнэ. Улаанбаатар хотоос 1358 км, Улаангомоос 158 км зайд оршдог эрс тэс уур амьсгалтай алслагдсан сумдуудын нэг юм.
Сумын нийт  нутаг дэвсгэр 308506 га. Үүнээс  ХАА-н эдэлбэр газар 187816,4 га, Бэлчээрийн газар  151463,14 га, Хадлангийн газар  3050 га, Хот, тосгон бусад суурийнгийн  газар  434,4 га, Ойн сан бүхий газар ,,,,,,Усны сан бүхий газар  3552 га, Зам, шугам сүлжээний газар  3193 га,Тусгай хамгаалалттай газар 47726 га тус тус эзэлж байна. /2009/ Засаг захиргааны 10 багтай.
            Тэс сум нь 2019 оны жилийн эцсийн  байдлаар 1884 тэмээ, 7765 адуу, 19973 үхэр, 142752 хонь, 60674 ямаа нийт 233048  толгой мал тоолуулсан байна.   
“Шинэ дэвшилтэт тэс“ сумын бэлчээр ашиглагчдын холбоо нь 2010 оны 01 –р сарын 01 нд байгуулагдсан .  Удирдах зөвлөл 5 – хүний бүрэлдэхүүнтэй. Сумын бэлчээрийн менежментийг сайжруулах, малчдын амжиргааг дээшлүүлэх зэрэг үйл ажиллагааг явуулж байна. Байгуулагдсан цагаасаа эхлэн сумын малчдад  “Бэлчээрийг зүй зохистой  ашиглах, хамгаалах”, “Мөлчдын өөрийгөө удирдах байгууллаг”-ын талаар сургалт семинарыг зохион байгуулж ажилласан байна.     Нутаг дэвсгэрт үндэслэгдсэн малчдын өөрийгөө удирдах байгууллагын анхан шатны нэгж болох бэлчээр ашиглалтын хэсгийг сумын малчид, орон нутгийн удирдлага, мэргэжилтнүүдийн  оролцоотой   бэлчээр ашиглагчдын хэсэг зохион байгуулах ажлыг эхлүүлээд байна. Одоогийн байдлаар 4-н багийн нутаг дэвсгэрт таван  Бэлчээр ашиглагчдын хэсгийг зохион байгуулалтанд оруулж, дотоод журмыг нь батлуулж, хэсгийн ахлагчыг сонгосон байна.
2011 оны өвөлжилтийн бэлтгэлийг хангах, эрсдыг бууруулах зорилгоорТооромтын голд гурван БАХ-н 90 гаран малчид боолт хийж шуудуу татан бээлчээр усжуулсанаар тус өрхүүд хадлангаа бэлтгэж үүнээс гадна  4000 боодол өвс нөөцөлсөн байна.
 
Мөн малчидтай хамтран  Тэсийн голд бриваз барьсан байна.